Otwarte fundusze emerytalne (OFE) stanowią kapitałową cześć nowego systemu emerytalnego, tzw. II filar. Istotą działalności otwartych funduszy emerytalnych jest gromadzenie i inwestowanie środków pieniężnych członków OFE z przeznaczeniem na wypłatę członkom funduszu po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego. Środki pieniężne trafiają do OFE poprzez ZUS w postaci części składek na ubezpieczenie emerytalne: do OFE trafia 7,3% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne.
Fundusze emerytalne OFE mają charakter otwarty, co oznacza, że każdy uprawniony może dowolnie wybrać fundusz OFE, a fundusz OFE nie może odmówić mu członkostwa. Zarazem istnieje obowiązek przynależności do funduszu OFE dla każdej osoby objętej ubezpieczeniem społecznym urodzonej po 31 grudnia 1968 r. Osoby, które nie wybrały funduszu OFE są przypisywane do funduszu OFE w drodze losowania, które organizuje ZUS. Członek funduszu OFE może zdecydować o zmianie funduszu OFE, a fundusz OFE do którego należy nie może ograniczać jego prawa do wystąpienia, jeżeli dokonał on wyboru innego funduszu OFE. Decyzja o zmianie funduszu OFE oznacza przeniesienie do tego funduszu zgromadzonych środków w drodze tzw. wypłaty transferowej.
Otwarte fundusze emerytalne są odrębnymi podmiotami, mają osobowość prawną. Są jednak tworzone, zarządzane i reprezentowane w stosunkach z osobami trzecimi przez powszechne towarzystwa emerytalne (PTE) - podmioty prywatne działające w formie spółek akcyjnych. Zarówno OFE, jak i zarządzające nimi PTE, podlegają nadzorowi państwa - właściwym organem nadzoru jest Komisja Nadzoru Finansowego (KNF)
PTE co do zasady może zarządzać tylko jednym funduszem emerytalnym. Towarzystwa mogą się łączyć lub być nabywane przez inne towarzystwa emerytalne. W takich sytuacjach fundusz emerytalny jest likwidowany, ale zawsze odbywa się to w drodze przeniesienia aktywów - a więc środków zgromadzonych na rachunkach członków - do innego otwartego funduszu emerytalnego. Wszystkie zmiany struktury podmiotowej rynku, jak również zmiany właścicielskie, wymagają zezwolenia organu nadzoru. Podstawową przesłanką dla wydania zgody jest właściwe zabezpieczenie interesów członków OFE.
Fundusze OFE mając osobowość prawną, nie posiadają jednakże zdolności upadłościowej tzn. nie mogą ogłosić bankructwa ? fundusz OFE dysponuje majątkiem odrębnym od majątku towarzystwa i w przypadku ogłoszenia upadłości towarzystwa aktywa funduszu nie wchodzą w skład jego masy upadłościowej.
Aktywa otwartego funduszu emerytalnego OFE przechowywane są przez wybranego przez fundusz depozytariusza, którym może być bank spełniający wymienione w ustawie warunki lub Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A. Podstawowym obowiązkiem depozytariusza jest przechowywanie aktywów funduszu oraz zapewnienie, aby były one lokowane zgodnie z przepisami prawa oraz statutem funduszu. Zapewnia on również zgodne z przepisami prawa i statutem funduszu wykonywanie obowiązków funduszu.
Depozytariusz jest obowiązany poinformować niezwłocznie organ nadzoru o wszelkich działaniach i zaniechaniach oraz nieprawidłowościach funduszu OFE, które w jego ocenie, stanowią naruszenie prawa, postanowień statutu funduszu lub powodują, że interesy członków funduszu nie są należycie uwzględniane. Jeżeli depozytariusz nie wykonuje obowiązków określonych w umowie o przechowywanie aktywów funduszu OFE, fundusz OFE wypowiada umowę, zawiadamiając KNUiFE.
Depozytariusz jest obowiązany do występowania w imieniu członków funduszu OFE z powództwem przeciwko towarzystwu z tytułu szkody spowodowanej niewykonywaniem lub nienależytym wykonywaniem przez towarzystwo obowiązków w zakresie zarządzania funduszem i jego reprezentacji.
Obowiązkiem funduszu emerytalnego zapisanym w ustawie jest lokowanie aktywów, z zastrzeżeniem zapewnienia maksymalnego stopnia bezpieczeństwa i rentowności dokonywanych lokat.
Politykę lokacyjną otwartych funduszy emerytalnych ograniczają limity inwestycyjne, ściśle określające rodzaj i ilość instrumentów finansowych, powiązanym bezpośrednio z ryzykiem jakie niesie za sobą lokowanie w określone grupy instrumentów.
Aktywa OFE mogą być lokowane między innymi w:
-
obligacje, bony i inne papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski oraz pożyczki i kredyty udzielane tym podmiotom
-
obligacje i inne papiery wartościowe gwarantowane przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski, a także depozyty, kredyty i pożyczki przez nie gwarantowane
-
lokaty bankowe i bankowe papiery wartościowe
-
akcje spółek notowanych na regulowanym rynku giełdowym
-
akcje narodowych funduszy inwestycyjnych
-
obligacje i inne dłużne papiery wartościowe emitowane przez jednostki samorządu terytorialnego i zabezpieczone całkowicie obligacje innych podmiotów
-
jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych.
Inwestowanie w poszczególne kategorie lokat podlega dodatkowym ograniczeniom ilościowym. Nie podlegają limitom inwestycje w obligacje Skarbu Państwa i bony skarbowe. Minimalną akceptowaną zyskowność inwestycji zapewnia mechanizm minimalnej wymaganej stopy zwrotu. Minimalna wymagana stopa zwrotu to stopa zwrotu niższa o 50% od średniej ważonej stopy zwrotu wszystkich funduszy, lub o 4 pkt procentowe, w zależności od tego, która z tych wielkości jest niższa. Średnia ważona stopa zwrotu wszystkich funduszy, obejmująca ostatnie 36 miesięcy, podawana jest do publicznej wiadomości przez Komisję na koniec marca i września.
Jeżeli stopa zwrotu któregoś z funduszy OFE jest niższa od minimalnej wymaganej, powstały niedobór pokrywany jest w pierwszej kolejności z umorzenia jednostek rozrachunkowych zgromadzonych na rachunku rezerwowym, następnie z umorzenia jednostek rozrachunkowych zgromadzonych na rachunku części dodatkowej Funduszu Gwarancyjnego. Jeżeli środki te nie są wystarczające, pokrycie niedoboru następuje kolejno ze środków własnych PTE, a jeżeli i te środki nie wystarczają, z pozostałych środków Funduszu Gwarancyjnego, z zastrzeżeniem, że w pierwszej kolejności pokrywany jest on ze środków części podstawowej Funduszu Gwarancyjnego. Ostatecznym gwarantem pokrycia niedoboru jest Skarb Państwa.
Otwarte fundusze emerytalne OFE obowiązane są do realizacji określonych obowiązków informacyjnych - wobec swoich członków oraz organu nadzoru. Raz w roku, w określonym w statucie dzienniku o zasięgu krajowym przeznaczonym do ogłoszeń funduszu, ogłaszają prospekt informacyjny, zawierający statut funduszu, informację nt. wyników inwestycyjnych oraz sprawozdanie finansowe funduszu OFE. Prospekt informacyjny przekazywany jest także na każde żądanie członka funduszu oraz przed zawarciem umowy o członkostwo w funduszu OFE. Ponadto fundusze OFE przesyłają każdemu członkowi, nie rzadziej niż co 12 miesięcy, informację o wysokości środków znajdujących się na rachunku, terminach wpłat składek i wypłat transferowych, ich przeliczeniu na jednostki rozrachunkowe oraz dane dotyczące wyników inwestycyjnych funduszu. Na każde żądanie członka fundusz OFE obowiązany jest zapewnić pisemną informację o wysokości środków zgromadzonych na rachunku.
Ponadto fundusz OFE przekazuje do organu nadzoru i publikuje na ogólnodostępnej stronie internetowej informacje dotyczące struktury swoich aktywów - w różnym zakresie w odstępach miesięcznych, półrocznych i rocznych.
Zgodnie z przepisami ustawy, otwarty fundusz emerytalny może pobierać następujące rodzaje opłat:
-
opłatę od składki, czyli tzw. opłatę dystrybucyjną Opłata pobierana jest od składki, potrącenie tej opłaty następuje przed przeliczeniem składek na jednostki rozrachunkowe. Opłata od składki nie może przekroczyć 3,5% od 2010r. Otwarty fundusz OFE stosuje jednolitą metodę obliczania i pobierania tych opłat w stosunku do wszystkich członków.
-
opłatę za zarządzanie: Część stała opłaty za zarządzanie to kwota ustalona w statucie, nie wyższa niż 0,045% zarządzanych aktywów netto w skali miesiąca przy wartości aktywów do 8 mld zł. Powyżej tej kwoty maksymalna wartość tej opłaty jest proporcjonalnie niższa. Część zmienna zależy od wyników inwestycyjnych osiąganych przez fundusz OFE, wysokość tej opłaty wynosi 0,005% wartości aktywów netto w skali miesiąca. W tej wysokości może ona być pobrana tylko w funduszu OFE który osiągnął w danym okresie najwyższą stopę zwrotu. Cześć zmienna opłaty za zarządzanie nie jest natomiast pobierana w funduszu, który osiągnął w danym okresie najniższą stopę zwrotu. W pozostałych funduszach ta część opłaty pobierana jest proporcjonalnie do osiągniętych wyników - jest tym większa im wyższa stopa zwrotu.
-
opłatę z tytułu dokonania wypłaty transferowej Opłata jest pobierana w wyniku decyzji członka o przeniesieniu środków do innego otwartego funduszu (tzw. wypłata transferowa) - jest pobierana tylko w przypadku, gdy staż członkowski jest niższy niż 24 miesiące. Opłata wynosi 160 zł i 80 zł, w zależności od stażu członkowskiego w funduszu i pokrywana jest ze środków własnych członka funduszu.
-
inne koszty pokrywane przez fundusz bezpośrednio z jego aktywów - koszty związane z realizacją transakcji nabywania lub zbywania aktywów funduszu (stanowiące równowartość opłat ponoszonych na rzecz osób trzecich, z których pośrednictwa fundusz jest obowiązany korzystać) oraz koszty związane z przechowywaniem tych aktywów (stanowiące równowartość wynagrodzenia depozytariusza).
Każdy członek funduszu OFE ma w funduszu emerytalnym indywidualny rachunek, na którym odnotowana jest ilość tzw. jednostek rozrachunkowych. Wartość jednostki rozrachunkowej ustalana jest każdego dnia roboczego w oparciu o wartość aktywów funduszu. Pozwala to członkowi funduszu OFE na stały wgląd w wysokość zgromadzonych środków. Środki gromadzone w funduszu emerytalnym są własnością członków (z podstawowym ograniczeniem tego prawa w zakresie możliwości wypłaty, która co do zasady nastąpi po osiągnięciu przez członka wieku emerytalnego). W przypadku śmierci członka funduszu są dzielone. Jeżeli w chwili śmierci członek otwartego funduszu emerytalnego pozostawał w związku małżeńskim objętym wspólnością majątkową, fundusz dokonuje wypłaty transferowej połowy środków zgromadzonych na rachunku zmarłego na rachunek małżonka zmarłego w otwartym funduszu emerytalnym. Drugą połowę środków wypłacana jest osobie wskazanej przez członka funduszu OFE - takiego rozrządzenia dokonuje się w momencie przystąpienia do funduszu. W przypadku braku takiego rozrządzenia środki wchodzą w skład spadku i podlegają ogólnym zasadom dziedziczenia.
Ponieważ środki w OFE wchodzą w skład wspólności majątkowej (o ile istnieje ona pomiędzy małżonkami) - w przypadku rozwodu ulegają podziałowi.
Lista OFE w Polsce:
- Aviva OFE (dawniej Commercial Union) - ING OFE (dawniej Nationale-Nederlanden) - PZU OFE - Amplico OFE (dawniej AIG OFE) - AXA OFE - Generali OFE - Aegon OFE - Nordea OFE - Allianz OFE - Bankowy OFE - Pocztylion OFE - Pekao OFE - Warta OFE - Polsat OFE
